موسیقی

10:48 - 26/6/2021

استاد «حسن زیرک» می توانست در موسیقی کردی به «باخ» تبدیل شود

.

به مناسبت پنجم تیر ماه، چهل و نهمین سالگرد درگذشت استاد برجسته موسیقی، استاد «حسن زیرک»، گفت و گویی با «کاوه فقیه زاده» رهبر ارکستر فیلارمونیک موکریان، ترتیب داده شد، در این گفت و گو سعی شده تا زندگی هنری استاد «حسن زیرک»، از دیدگاه یک موزیسین بررسی شود.

همچنین این گفت و گوی خواندنی به این موضوع می پردازد که چرا صدای استاد «حسن زیرک»، تمامی کردستان را درنوردیده و چگونه بعد از حدود نیم قرن از فوت «بلبل کردستان»، هنوز هم نوای او در بیشتر خانه ها، مغازه ها و کوی تا کوی کردستان می پیچد و دل ها را صفا می بخشد.

صدای استاد «حسن زیرک» دلنشین و گوش نواز است

«کاوه فقیه زاده» رهبر ارکستر فیلارمونیک موکریان، در گفتگو با خبرنگار کردپرس می گوید: صدای انسان ها به ۶ دسته زیر و بم تقسیم بندی می شوند، صدای شاهکاری همچون استاد حسن زیرک، از نظر فواصل و طیف هایی که در موسیقی وجود دارد و با توجه به صداهایی که از او ثبت و ضبط شده است، در رده میانی قرار می‌گیرد و کاملاً صدای (تنور) است، البته در برخی از ترانه هایش به صدای (آلتو) هم نزدیک شده است. باید دقت کرد که صدای مرحوم استاد حسن زیرک، در سه مرحله متفاوت ضبط شده است، ولی در کل تنالیته صوتی استاد زیرک در رده میانی قرار دارد و موسیقیدانی که با او کار کرده اند نیز در همین رده برای او نوازندگی کرده اند که کاملا متناسب با صدا و آواز حسن زیرک است.

از نظر علم موسیقی کمتر پیش می آید که انسانی بتواند شش دانگ و یا سه اکتاو بالاتر آواز بخواند، برای مثال اساتیدی چون مرحوم سید علی اصغر کردستانی، حسن زیرک و حتی محمد ماملی در یک گام و نیم صدای آنها ثبت شده است، البته شاید وسعت صدای آنها بالاتر از این حد باشد، اما ملودی هایی که به کار برده اند در این چارچوب و بافت قرار داشته است. به همین دلیل می‌توان گفت فواصل حسن زیرک متناسب با صدای او است و در چارچوبی بسیار منظم و مرتب موسیقایی قرار دارد به همین دلیل ترانه های استاد حسن زیرک بسیار دلنشین است و هنگام شنیدن ترانه هایش گوش انسان خسته نمی شود.

او ادامه می دهد: اصولا از لحاظ قواعد علمی موسیقایی در دنیا صداهای دلنشین هستند که (تنور یا آلتو) باشد و آن صداهایی که در رده (آلتو) و پایین تر، که (تنور) محسوب می شوند صدایی بسیار رسا هستند. از سویی دیگر یکی از هنرهای استاد حسن زیرک این است که تمامی ابیات را واضح و رسا ادا می کند و ترانه هایش تماما برای شنونده قابل فهم است. در حالی که بسیاری از خواننده ها که صدای خوبی هم دارند اما در ادا کردن شعر توانایی کامل ندارند و شنونده، نمی تواند کلمه ها را به خوبی درک کند. این یکی از ویژگی‌های استاد حسن زیرک بود و از ترانه هایی که از او برای ما به جای مانده این پتانسیل و چارچوب علمی به خوبی قابل درک است.

استاد «حسن زیرک» مخزن ملودی بود/ ۶۰ درصد ملودی هایش را خودش ساخت

فقیه زاده اضافه می کند: استاد حسن زیرک در آغاز کار سعی کرد بیشتر ملودی های فولکلور و ترانه هایی را که به گوش هایش آشنا بوده بخواند. البته بنده معتقدم استاد حسن زیرک مخزن ملودی بوده و با توجه به آثاری که از او بر جای مانده مشخص است ۵۰ تا ۶۰ درصد ملودی هایش را خودش ساخته است و می‌توانم بگویم هیچ موزیسین بزرگی در سطح دنیا نیست که ۱۰۰ تا ۲۰۰ ملودی بسازد اما با توجه به این که استاد حسن زیرک به صورت علمی موسیقی را فرا نگرفته و تنها گوشهایش به موسیقی آشنا بوده و توانسته از طریق گوش هایش موسیقی را فرا بگیرد، ملودی هایی را استفاده کرده که ساخته دست خودش بوده و چنانچه موزیسین‌ها کارهای متفاوتی را به او ارائه می کردند باز هم این توانایی را داشت که آنها را نیز به خوبی کارهای خود ارائه کند. اما در اینجا باید گفت که نظر و اندیشه استاد حسن زیرک بر موزیسین هایی که با او کار کرده‌اند، تاثیرگذار بوده است.

«حسن زیرک» در سه مرحله؛ رادیو بغداد، رادیو تهران، رادیو کرمانشاه

موزیسین کرد، می گوید: حسن زیرک کارش را در رادیو بغداد شروع کرد، آن زمان کسی نمی دانست که او یک کرد ایرانی است. سال های ۳۱ و ۳۲ به ایران بازگشت مجموعه کارهای خوبی در رادیو تهران ضبط کرد. سپس در سالهای ۴۱ و ۴۲ به کرمانشاه آمد و در رادیو کرمانشاه با مجموعه هنرمندانی همچون استاد "مجتبی میرزاده" و استاد "عبدالصمدی" مجموعه آثاری را ثبت و ضبط کردند و پس از آن دوباره به بغداد مسافرت کرد و متاسفانه بعدها که به ایران بازگشت مشکلاتی بر سر راه او شکل گرفت که کار هنری او را تحت الشعاع قرار داد. اما در کل آثار حسن زیرک را می تواند در سه مرحله رادیو بغداد، تهران و کرمانشاه بررسی کرد.

او اضافه می کند:  زیرک به دلیل فوت پدرش در نوجوانی روزگار بسیار سختی داشته و زمانی که برای کار و گذاران معیشت راهی کردستان عراق شد، به دلیل صدای خوبی که داشت مورد توجه قرار گرفت، سپس به بغداد رفت. حضور زیرک در بغداد با هنرمندان و خوانندگان توانای آن زمان همچون استاد "علی مردان" و استاد "قادر دیلان" همراه شد. در رادیو بغداد نیز با توجه به شرایطی که موجود بوده در همکاری با موزیسین های عرب، مجموعه آثاری را البته با صدای نوجوانی، ضبط می‌کند که بیشتر تم فولکلور و عاشقانه داشت.

سپس به ایران بازگشت در اوایل دهه ۳۰ در تهران با ارکسترای فارابی و نکیسا و یکسری موزیسین فارس ایرانی آشنا شد و با توجه به فضای پایتخت چندین کار زیبا به همراه گروه ارکستر موسیقی از ایشان ضبط شد. مانند (هه ی نار، وامه که) اینها ترانه هایی بودند که در تهران و زمانی که فرهنگ و ادب و موسیقی اقوام و ملت های خاورمیانه در فضای پایتخت ارج گذاری می شود، تهیه شدند.

فقیه زاده ادامه می دهد: اوایل دهه ٤٠ که رادیو کرمانشاه تشکیل شد، استاد حسن زیرک در آنجا استخدام شد و معتقدم در آن زمان بهترین و زیباترین آثار خود را خلق کرده است. رمز موفقیت استاد زیرک هم زمانی بوده که با استاد مجتبی میرزاده آشنا شد. ارتباط این دو منجر به خلق آثاری بسیار زیبا در عرصه موسیقی شد.

رهبر اکستر فیلارمونیک موکریان بیان می کند: حسن زیرک شیدا و تشنه موسیقی بود بنابراین دوباره به بغداد بازگشت و تصمیم گرفت در آنجا نیز ترانه های دیگری را ضبط کند، اما متاسفانه در عراق بازداشت می شود و هنگامی که به ایران باز می گردد کارش را به دلیل مشکلاتی که برایش به وجود می آید، از دست می دهد. این بار در شهرهای مختلف کردستان در مجالس مشغول به فعالیت شد. در کل می‌توان گفت در این سه مرحله تمام توانایی و جنسیت صدا، خصوصیات و عشق حسن زیرک به زیبایی و به ویژه زیبایی های طبیعت کردستان در صدای استاد مشخص است. او در ترانه هایش زیبایی های طبیعت کردستان را به شیوه های مختلفی بازگو می کند از زیبایی زنان کرد می گوید و هر آنچه که مربوط به زندگی روزمره مردمان کرد بوده است.

استاد «حسن زیرک» اعجوبه ای بود که انکار نمی شود

فقیه زاده بیان می کند: علیرغم این که استاد حسن زیرک سواد خواندن و نوشتن نداشته است اما از شعر بسیاری از شاعران بزرگ کردستان همچون استاد وفایی، گوران، سید کامل امامی استفاده کرده و این نشان می‌دهد که نخبه‌های ما که اگرچه سواد عمومی چندانی نداشتند اما توانایی خود را در عرصه‌های مختلف هنری بروز داده اند. اما امروزه سطح مدارک تحصیلی در جامعه بسیار بالا است ولی متاسفانه هیچ کدام از این افراد حتی یک دقیقه هم به خلق اثری از خود اقدام نکرده‌اند. بنابراین باید به این مورد اشاره  کرد که امثال حسن زیرک ها،  محمد ماملی ها و دیگر هنرمندانی که با آثارشان شناخته می‌شوند هنرمند واقعی هستند و آثارشان معرف آنها است. صرف اخذ یک مدرک تحصیلی به تنهایی از کسی هنرمند نمی سازد. هنرمند کسی است که دارای اثر باشد و اثر او تاثیرگذار هم باشد متاسفانه امروز به دلیل بلبشوی که در فضای مجازی شکل گرفته، هیچ کس هنرمند نیست. شکل‌گیری یک شخصیت هنری به یک سیر زمانی نیاز دارد، یعنی زمانی باید طی شود تا شخصیت‌هایی همانند استاد حسن زیرک و یا استاد علی مردان به ظهور برسند.

او ادامه می دهد: استاد حسن زیرک با جان و دل و با فکر و اندیشه موسیقی را فرا گرفته و همیشه سعی کرد برای مردم بخواند و این نکته مهم است زیرا هنری که برای مردم باشد هیچ وقت فراموش نمی شود و نمی میرد، اکنون که صد سال از تولد ایشان می‌گذرد هنوز هم نسل امروزی ترانه های استاد حسن زیرک را گوش می‌دهند. استاد علیرغم همه سختی هایی که در طول زندگی‌شان با آن روبرو شده‌اند و تجربه‌های بسیار زیادی که در زندگی کسب کرده‌اند همیشه هنر را مقدم بر هر چیزی قرار داده و این رمز موفقیت ایشان بود.

فقیه زاده تاکید می کند: امروز نیز بسیاری از موزیسین های کردستان معتقداند که استاد حسن زیرک اعجوبه ای بوده که انکار نمی شود به این دلیل که او در کنار استعداد ذاتی اش با بهترین موزیسین های آن زمان کار کرد. اگر به آثارش نگاه کنیم متوجه می‌شویم که در برخی از کارهایش که مجلسی بوده و در یک مجلس آنها را خوانده صدا و تن صدای حسن زیرک بسیار کامل است هر چند موزیک آن چندان درخور توجه نیست.

رمز ماندگاری «حسن زیرک» چیست؟

رهبر اکستر فیلارمونیک موکریان می گوید: اگر ۲۴ رنگ برای یک تابلوی نقاشی داشته باشیم صدای خواننده یکی از رنگها است و در اینجا اهمیت موزیسین‌ها بسیار برجسته می‌شود و متوجه می شویم که بهترین آثار استاد حسن زیرک با موزیسین های موفق و برجسته بوده است.

از سویی دیگر طبیعت کردستان، کشاورزان، کسب و کار مردم، زنان و بسیاری از امور روزمره مردم را استاد زیرک در ترانه‌هایش وارد کرده است و به نوعی زبان مردم شده است و مردمی که در آن زمان زندگی می‌کردند در ترانه های حسن زیرک زندگی، خاطرات، آرزوهای خود را می دیدند و همین مسئله سبب شده که حسن زیرک در میان مردم و برای مردم بوده و در تمام این سال‌ها حتی بعد از فوتش هم همچنان در اوج بوده و می درخشد.

فقیه زاده تاکید می کند: حسن زیرک در طول زندگی هنری خود بسیار کار کرد و هنوز هم این میزان کار و فعالیت در عرصه موسیقی به ثبت و ضبط نرسیده است. در واقع زیرک بسیار بیشتر از کسانی که امروز امکانات زیادی در حوه موسیقی در اختیار دارند، کار کرده است و از این مورد هم می توان به عنوان رمز موفقیت و ماندگاری او نام برد.

 در حال حاضر کار موزیک در کردستان در رتبه سوم هم قرار نمی‌گیرد اما خوشبختانه در زمان حسن زیرک پتانسیل خوبی وجود داشته است البته باید بگویم نه اینکه بعد از استاد زیرک، فرد با استعدادی وجود نداشته است، نه، بلکه استعداد یابی انجام نشده، پشتیبانی و حمایت لازم انجام نشده و همچنین افراد این همت را نداشته اند وگرنه امکان تولید اثر خوب در هر زمانی اگر امکانات فراهم باشد، وجود دارد. نکته دیگر اینکه که اگر چنین ظرفیت و پتانسیلی در عرصه موسیقی  در زمان استاد حسن زیرک وجود نداشت، تمامی استعدادهای ایشان بر باد می رفت و دیگر نمی توانستند چنین آثار خوبی را به عرصه ظهور برساند. بنابراین همزمانی استاد حسن زیرک با پتانسیل موجود یکی از زمینه‌های دیگر موفقیت ایشان به شمار می‌روند.

فقیه زاده در خصوص دلیل ماندگاری حسن زیرک پس از سالها می گوید: اولا هنر و استعداد ذاتی او دلیل این امر است از سوی دیگر استاد حسن زیرک تلاش کرده تا آثارش را ثبت و ضبط کند و به دست ما برساند و در این راه به نسبت هنرمندان معاصر خود برتری داشته و توانسته است به بهترین نحو این کار را انجام دهد.

دوما؛ اصالت صدا و موسیقی حسن زیرک کاری کرده که امروزه در تمامی مناطق کردنشین صدای حسن زیرک به گوش می رسد، تا زمانی که مردمان کرد وجود داشته باشند، صدای حسن زیرک و سایر اساتیدی که از آنها نام برده شد، باقی می ماند.

سوما؛ پتانسیل و ظرفیت موسیقایی و موزیسین های فاخری که با استاد کار کرده اند همانطور که پیشتر به آن اشاره کردم هم در این ماندگاری سهیم است.

بلوغ هنری «حسن زیرک» در رادیو کرمانشاه

فقیه زاده می گوید: بلوغ هنری استاد حسن زیرک در اوایل دهه ۴۰ بوده است. ایشان زمانی که در تهران فعالیت داشتند نیز کارهای بسیار برجسته ای ارائه کردند، اما تجربه استاد حسن زیرک در طول این سال‌ها سبب شد در دهه‌ ۴۰ و در رادیو کرمانشاه به شکوفایی برسد .

او ادامه می دهد: استاد حسن زیرک از تمامی هنرمندان پیش از خود وام گرفته است زیرا موزیک در صدها سال پیش در کردستان وجود داشته است. نمونه اش "ملا کریم ساوجبلاغی" بود که استاد حسن زیرک بیشتر ترانه های او را خوانده و به گوش ما رسانده است. برای مثال ترانه (ناله شکینه)، (هه ی به لار) و (خانمی مه زه دار) که ملا کریم  آن ها را خوانده بود و احتمالا پیش از او نیز این ترانه وجود داشته است. اما قبل از آن جای دیگری ضبط و ثبت نشده است. در واقع ۱۰۰ تا ۱۱۰ سال پیش ثبت و ضبط ترانه ها بر روی صفحه انجام گرفته است از این رو تا پیش از آن اگر مواردی هم بوده به دلیل عدم ضبط به دستمان نرسیده است.

یا مثلا؛ ترانه (خاله ریبوار) قبل از زیرک هم خوانده شده است، اما او چنان آرایش و نظم نوینی به این کار داده که هیچ وقت ممکن نیست این زیبایی و عظمت از ترانه گرفته ‌شود و این نشان از قدرت صدا و استعداد زیرک بود و همین باعث شده است که او همچنان در عرصه موسیقی بدرخشد.

اگر «حسن زیرک»  نبود، سرنوشت موسیقی کردی چه می شد؟

فقیه زاده با اشاره به اینکه استاد حسن زیرک در بکارگیری ترانه های فولکلور ارزش و اهمیت آن ها را درک کرده و سعی داشته این ترانه‌ها را حفظ کند و به ثبت و ضبط برساند، می گوید: ما مدیون استاد حسن زیرک هستیم چرا که با این کارش، ضمن حفظ فولکلور، آنها را به دست ما رسانده است، در غیر این صورت ما با قدرت آواز و صدای حسن زیرک آشنا نمی‌شدیم. من همیشه این گفته را در بین دوستان موزیسین‌ تکرار می‌کنم و می‌گویم: چه خوب که کردها حسن زیرک دارند. اگر زیرک نبود، سرنوشت موسیقی کردی چه می شد؟

 اگر اساتیدی همچون محمد ماملی، حسن زیرک، علی مردان، طاهر توفیق، سید علی اصغر کردستانی، ملا کریم و نیز عایشه شان در موسیقی کرمانجی نبودند، امروز مشخص نبود حال موسیقی کردی چگونه می شد! به ویژه اینکه موزیسین های خوبی آنها را همراهی کردند. بنابراین این هنرمندان برجسته آثار پدران و مادران خود را گرفته و بازخوانی کرده اند و سعی کرده اند فرهنگ و ادب خود را حفظ و ثبت کنند.

۷۰ درصد ترانه‌های «حسن زیرک» متعلق به خودش است

او در خصوص ملودی های زیرک هم می گوید: سوا از آثار فولکلور، من معتقدم ۷۰ درصد از ترانه‌های حسن زیرک متعلق به خودش است و این گفته من یک گفته علمی است. عرصه موسیقی اصیل، تنها سخن گفتن نیست بلکه عرصه عمل و کار است و استاد حسن زیرک با ضبط ترانه‌هایش خدمت شایانی به موسیقی کردستان کرده است.

استاد علی مردان زمانی که در مورد استاد حسن زیرک صحبت می کردند به بزرگی، عظمت، قدرت و توانایی او اشاره می کردند در واقع  بیشتر هنرمندانی که صدای زیرک را از نزدیک لمس و احساس کردند، به توانایی و قدرت هنری حسن زیرک اعتراف کرده‌اند. این در حالی است که ما امروز تنها صدای ایشان را می شنویم اما آنها از نزدیک با او در ارتباط بوده اند. تا به امروز هم هنرمندی از حسن زیرک انتقاد نکرده و نتوانسته آثار او را مورد نقد قرار دهد.

تاثیر «حسن زیرک» بر موسیقی سایر ملت‌های همسایه

فقیه زاده در مورد تاثیر حسن زیرک بر موسیقی سایر ملت‌های همسایه هم می گوید: تاثیر استاد بر ملت های عرب و فارس مشهود است، ایشان به زبان فارسی و همچنین به زبان ترکی چند ترانه خوانده اند و حتی گروه‌های ترک زمانی که در رادیو تهران بودند با ایشان همکاری کردند. ایشان همچنین به رادیو تبریز هم رفته و کار کردند بنابراین این نشان می‌دهد که صدای استاد توانسته بر فرهنگ ملتهای همسایه و اقوام ایرانی تاثیرگذار باشد. توانایی حسن زیرک سبب شده که بسیاری از موزیسین ها خواهان همکاری با او بودند و زمانی که از تهران به سنندج رفت با استاد حسن کامکار و در سلیمانیه با استاد انور قره داغی کار کرد. از سوی دیگر باید اشاره کنم که سفرهای استاد حسن زیرک باعث کسب تجربه و خلق و ضبط آثار گرانبهایی شد. هر چند در سفرهایشان با زحمت و دشواری زیادی روبه رو شدند، اما ماحصلش خلق آثاری زیبا است.

او می گوید: در سال‌های گذشته ارتباط فرهنگی بین مردم بیشتر بود و مردم در ارتباط با یکدیگر زبان‌های هم را می‌آموختند این مسئله سبب شد که زیرک نیز با توجه به سفرهای زیادی که در طول زندگی انجام داد با زبان های مختلف آشنا شود و هر چند کوتاه در ترانه‌هایش از آن استفاده کنند و برای مثال کارهای ساده اما زیبایی را به زبان فارسی خوانده یا همان ترانه مشهور به (خانباخی) که مقدمه اش را به زبان ارمنی خوانده است.

در واقع حسن زیرک و هنرمندانی همانند او، به دنبال آثار زیبایی در سایر فرهنگ ها و زبانها می گشتند آنها را پیدا و سعی می کردند در چارچوب و قالب کردی قرار دهند. برای مثال در منطقه مکریان ما بیت مشهور (سیدوان) را داریم که همین بیت در منطقه های (آمد، باتمان و سیلوان) کردستان ترکیه وجود دارد و این نشان می‌دهد که تبادل فرهنگی در بین زبان ها و حتی گویش های مختلف از یک زبان از سال های پیش وجود داشته و هنرمندان این موضوع را ارج نهاده و سعی کرده‌اند تا آن را را ثبت کنند. البته این موضوع به استعداد خواننده نیز بازمی گردد در حالی که بسیاری از افراد بهترین ملودی ها را در اختیار داشتند و آن را به اثری نامطلوب تبدیل کرده‌اند. اما حسن زیرک و یا استاد محمد ماملی ملودی یا آوازی را که از سایر زبان های دیگر وام گرفته بودند چونان در قالب موسیقی کردی قرار دادند که برای شنونده ها شناسایی مبدا موسیقی و ملودی قابل تشخیص نبوده است.

تسلط کامل بر موسیقی و نوازندگان ویژگی برجسته «حسن زیرک» بود

او ادامه می دهد: استاد حسن زیرک بسیار توانمندی بود و ۸۰ درصد ترانه هایش کردی بودند. در حالی که بسیاری از خوانندگان ترانه های عربی یا فارسی را می خوانند. مثلا برخی ها فارسی خوان هستند همانند مظهر خالقی که تنالیته و گویش او به موسیقی فارسی و ایرانی نزدیک است. اما استاد حسن زیرک تماماً به کردی آواز خوانده است. زیرک همانند بسیاری از خوانندگان کرد، ترانه هایش را از سینه و با جان و دل می خواند. ایشان با فواصل مقام کردی آشنا بوده و کسی که با این فواصل مقامی آشنا باشد به راحتی می تواند در دستگاه های موسیقی آواز بخواند در حالیکه استاد حسن زیرک رپرتوار مقامی را سینه به سینه آموخته است.  وقتی به ترانه (خاله ریبوار) گوش می دهیم متوجه می شویم که صددرصد یک مقام الله ویسی است و حسن زیرک با استفاده از این آشنایی توانسته آن را در نهایت زیبایی و استواری یک قطعه موسیقی بخواند.

از سویی دیگر استاد حسن زیرک با توجه به تجربه‌ای که آموخته توانسته بود موزیسین هایی را که با او کار کرده‌اند را تحت تاثیر قرار دهد و آن ها هم به این تجربه استاد نیاز داشتند، شما ببیند اکثر آثار استاد حسن زیرک توسط خودش آغاز می شود و توسط خود او هم به پایان می‌رسد و این نشان می‌دهد که او تماماً بر موسیقی و اثری که خلق کرده است مسلط بوده و بر نوازندگان هم تاثیر گذار بوده است.

نظر شما؟
Loading...
نظرات

هیچ نظری درج نشده است.

بیشترین...